Tradycyjnie tony do śpiewania psalmów dopasowywane były do modusu antyfony, która była śpiewana przed psalmem lub kantykiem. Antyfony psalmów nie mają w tym brewiarzu melodii, dlatego każdy psalm ma przypisany na stałe jeden ton i jedno z jego zakończeń. W przypadku psalmów incipit śpiewa się tylko raz, na początku; od wersu drugiego śpiewa się już wyłącznie tenor, z pominięciem incipitu. Kantyki z Nowego Testamentu — Benedictus, Magnificat i Nunc dimittis — śpiewa się na tonie, który podaje ich antyfona: w dni powszednie na jednym z tonów prostych, w niedziele, święta i uroczystości na tonie uroczystym jej modusu, powtarzając incipit przy każdym wersie — także w doksologii, która je zamyka.
Ton psalmowy to krótka formuła, na którą „nakłada się” kolejne wersety. Każdy werset dzieli się gwiazdką (*) na dwie części, a każda część kończy się kadencją:
Tak wyglądają te części w prostym tonie I:
Podkreślenie oznacza incipit: podkreślone są sylaby, na które przypada, Błogosławiony człowiek… W psalmach i antyfonach stoi ono na początku, w Benedictus, Magnificat i Nunc dimittis — na początku każdego wersetu, również w doksologii po nich; w tonie wędrującym także przed terminacją. Pogrubienie oznacza akcent kadencji, kursywa — nutę przygotowującą. Incipit ma tyle sylab, ile nut (nuty połączone łukiem śpiewa się na jednej sylabie). W psalmach i kantykach po incipicie zawsze zostaje przynajmniej jedna sylaba na tenor, tak że każdy wers śpiewa się na dźwięku recytacji. Tak jest w Magnificacie na uroczystym tonie II:
Uwielbia dusza moja Pana *
Pauzy pokazują oddech, a nie wartość do odliczania: po flexie (+) ósemkowa, bo to tylko szybkie zaczerpnięcie powietrza, po mediancie (*) ćwierćnutowa, bo tu robi się wyraźny przystanek przed drugą częścią wersetu.
Kadencja ma jeden albo dwa akcenty: nuty, które trzeba położyć na akcentowanej sylabie. Przed akcentem bywają nuty przygotowujące, śpiewane na sylabach nieakcentowanych. W polszczyźnie akcent pada zwykle na przedostatnią sylabę, więc kadencja jednoakcentowa obejmuje najczęściej ostatnie słowo, a dwuakcentowa — dwa ostatnie albo jedno długie.
Nuty w nawiasie to nuty dodatkowe: stoją w kadencji dwuakcentowej między akcentami i śpiewa się je tylko wtedy, gdy jest na nie sylaba (niepogrubiona).
W nutach akcent oznacza kreska nad nutą (´). Na taką nutę przypada sylaba akcentowana — w zależności od długości słowa jest to akcent wyrazowy albo akcent poboczny. Akcent wyrazowy to główny akcent słowa, w polszczyźnie zwykle na przedostatniej sylabie. Słowa czterosylabowe i dłuższe mają oprócz niego słabszy akcent poboczny, na pierwszej sylabie: błogosławiony, upodobanie. W słowach krótszych każdy akcent kadencji trafia na akcent wyrazowy osobnego słowa. Długie słowo może natomiast samo wypełnić kadencję dwuakcentową: pierwszy akcent przypada wtedy na akcent poboczny, drugi — na wyrazowy, jak w słowie dwuakcentowiec.
W nutach poniżej pod kadencjami nie stoi tekst psalmu, tylko słowo pokazujące jej kształt: dwuakcentowiec — dwa akcenty; akcent, jedyny, pojedynczy, pojedynczego — jeden akcent poprzedzony kolejno żadną, jedną, dwiema albo trzema nutami przygotowującymi.
Ton prosty służy do psalmów, kantyków ze Starego Testamentu i responsoriów przez cały rok i do kantyków z Nowego Testamentu w dni powszednie. Ma flexę, krótką mediantę i terminację, a incipit śpiewa się tylko w pierwszym wersecie; kolejne zaczyna się wprost od tenoru. Przy kantykach z Nowego Testamentu incipit powtarza się przy każdym wersecie.
Ton uroczysty jest bogatszy: dłuższy incipit, ozdobniejsza medianta, kilka nut na jednej sylabie. Incipit śpiewa się przy każdym wersecie, a flexy nie ma. Śpiewa się na nim kantyki z Nowego Testamentu — Benedictus w Jutrzni i Magnificat w Nieszporach — w niedziele, święta i uroczystości.
Każdy psalm i każdy kantyk ze Starego Testamentu ma swój stały ton wraz ze swoim zakończeniem (łac. differentia), ten sam przez cały rok. Tony są przypisane tak, żeby w żadnej godzinie dwa psalmy nie były śpiewane na tym samym tonie.
Ponieważ ton psalmu jest stały, jego tekst może być oznaczony właśnie dla tego tonu i zakończenia: incipit podkreśleniem, akcenty kadencji pogrubieniem, nuty przygotowujące kursywą (zob. wyżej). Tak samo oznaczone są jego antyfona i doksologia po nim.
Poza ośmioma tonami jest jeszcze ton IX: ton wędrujący (tonus peregrinus), który nie należy do żadnego modusu. Jako jedyny ma dwa tenory, a w pierwszej części wersetu i g w drugiej, i przed drugą kadencją powtarza incipit — ale tylko w wersecie, który incipitem się zaczyna; wersety śpiewane bez incipitu w pierwszej części nie mają go też w drugiej. Tradycyjnie śpiewa się na nim Psalm 114 razem z Psalmem 115, które w Wulgacie tworzą jeden psalm, In exitu Israel. W liturgii luterańskiej tonus peregrinus był też używany do Magnificat: na nim opiera się niemiecki Magnificat Meine Seel erhebt den Herren, który Johann Sebastian Bach opracował w kantacie BWV 10. W tym brewiarzu śpiewa się na nim psalmy o pielgrzymowaniu i o wyjściu z Egiptu — 24, 42, 105C, 114 i 121+122 — kantyk Ezechiasza (Iz 38, 10–20) oraz, w dni powszednie, kantyki z Nowego Testamentu, gdy wypada na liście ich antyfony.
W jednej godzinie — Jutrzni, Nieszporach, Komplecie — każdy psalm i kantyk ma inny ton. Ton prosty i ton uroczysty o tym samym numerze to dwa różne tony. Responsoriów ta zasada nie dotyczy: każde ma swój stały ton (zob. niżej).
Kantyki ze Starego Testamentu w Jutrzni traktuje się jak psalmy: każdy ma swój stały ton prosty.
Każda antyfona do Benedictus, Magnificat i Nunc dimittis ma własną średniowieczną melodię i sama podaje, na jakich tonach śpiewa się kantyk po niej. Pod antyfoną w antyfonarzu stoi lista Możliwe tony ze wszystkimi swoimi zakończeniami, przy każdym zaś w nawiasie umieszczona jest transpozycja względna (o niej niżej). Możliwy jest tylko jeden ton uroczysty - w niedzielę i święta psalm powinien być śpiewany na modusie antyfony, tak by było to najbliżej oryginalnej praktyki modlitewnej.
Ton uroczysty śpiewa się w niedziele, święta i uroczystości — w I Nieszporach, w Jutrzni i w II Nieszporach — a także w wigilie i w oktawie Wielkanocy. W pozostałe dni, także w Triduum, śpiewa się jeden z tonów prostych z listy. Antyfona jest w tygodniu ta sama co w niedzielę, ale tony proste zmieniają się z dnia na dzień. Tony można wybrać dowolnie z listy możliwych, wraz z ich transpozycjami ułatwiającymi trafienie na pierwszy dźwięk antyfony po odśpiewaniu doksologii Gloria Patri.
Nunc dimittis w Komplecie ma antyfonę Salva nos i śpiewa się go tylko na tonie jej modusu, III: na uroczystym w wieczory przed niedzielami i świętami i w ich wieczory, na prostym w pozostałe dni. Lista pod Salva nos podaje więc jeden ton, z jego zakończeniami III.1, III.5 i III.6, i to zakończenia, a nie tony, zmieniają się z dnia na dzień.
Kantyki z Nowego Testamentu kończą się na pierwszym dźwięku antyfony — w tej samej oktawie albo oktawę obok — żeby po kantyku i doksologii antyfona wróciła bez szukania dźwięku; na tonie uroczystym, kiedy modus antyfony i ton się zgadzają, i na tonach prostych, kiedy często się nie zgadzają. Służą do tego zakończenia (differentiae): niektóre tony mają ich kilka, różniących się tylko ostatnimi nutami. Każde zakończenie z listy, zaśpiewane z transpozycją z nawiasu, kończy kantyk na pierwszym dźwięku antyfony. Śpiewając, można wziąć dowolne z proponowanych zakończeń.
Zakończenia są numerowane w obrębie tonu, tak jak w anglikańskim A Manual of Plainsong (H. B. Briggs, W. H. Frere, 1902): Ton VII.2 to ton siódmy na swoim drugim zakończeniu. Zakończenie 1 to zwykłe zakończenie tonu, kolejne numery idą od zakończenia, które kończy się najniżej, w górę. Ton, który ma tylko jedno zakończenie — VI i IX — nazywa się samą cyfrą: Ton VI.
Gdy ton trzeba przesunąć albo jest w innym modusie niż antyfona, nad tonem stoi na przykład Transpozycja względna: ton 3>↑. Oznacza to, że pierwszy dźwięk tonu psalmowego trzeba wziąć o podany interwał od ostatniego dźwięku antyfony — tu tercję małą w górę — a nie z wysokości, na której ton jest zapisany w nutach: wtedy skończy się dokładnie na pierwszym dźwięku antyfony. Pięciolinia ustala tylko odstępy między dźwiękami, więc cały ton śpiewa się od tak wziętego dźwięku, z tymi samymi odstępami; nagranie gra go od tego dźwięku.
Interwał zapisany jest skrótem: liczba to jego wielkość, znak > oznacza interwał mały, a bez znaku jest interwał wielki albo czysty. Strzałka ↑ znaczy w górę, ↓ w dół. Skoków większych niż kwinta nie ma: ton można wziąć oktawę wyżej albo niżej, więc zamiast seksty śpiewa się tercję, a zamiast septymy sekundę.
| Skrót | Interwał | Półtony |
|---|---|---|
| 1 | pryma (ten sam dźwięk, którym antyfona się skończyła) | 0 |
| 2> | sekunda mała | 1 |
| 2 | sekunda wielka | 2 |
| 3> | tercja mała | 3 |
| 3 | tercja wielka | 4 |
| 4 | kwarta czysta | 5 |
| 5 | kwinta czysta | 7 |
| 8 | oktawa (tylko przy antyfonie) | 12 |
Na przykład 3>↑ to tercja mała w górę, 4↓ kwarta czysta w dół.
Transpozycję dobiera się przede wszystkim tak, żeby ton, zaśpiewany od wziętego dźwięku, mieścił się między h pod pięciolinią a górną jej linią, f'' — tam, gdzie głos śpiewa wygodnie; w tym samym zakresie zapisane są antyfony. Rzadko ton kończy się przy tym oktawę niżej albo wyżej niż antyfona się zaczyna: tylko tam, gdzie inaczej trzeba by go wyprowadzić poza ten zakres albo zaczynać od skoku większego niż kwinta. Nagłówek mówi to po kropce: Transpozycja względna: ton 2↑ · antyfona 8↑ znaczy, że ton zaczyna się sekundę wielką nad ostatnim dźwiękiem antyfony, a po kantyku antyfonę zaczyna się na tym samym dźwięku, na którym ton się skończył, tylko oktawę wyżej (8↓ — oktawę niżej).
Ton prosty, który na żadnym ze swoich zakończeń nie może ominąć trytonu, nie trafia na listę antyfony.
Responsoria śpiewa się na zwykłych tonach prostych, tak jak psalmy: każde ma przypisany na stałe jeden ton, ten sam przez cały rok. Tony są rozdzielone tak, żeby każdy z ośmiu był śpiewany w ciągu roku mniej więcej równie często — liczy się, przez ile dni dane responsorium jest śpiewane, a nie sama liczba responsoriów — i żeby dwa sąsiednie responsoria nie miały tego samego tonu.
Zakończenie nie jest stałe. Tekst responsorium jest oznaczony dla tonu — podkreśleniem, pogrubieniem i kursywą — i pasuje do każdego jego zakończenia, które ma te same akcenty i te same nuty przygotowujące co ton podstawowy; nie pasuje tylko do zakończeń, które zmieniają kadencję (II.3; III.2, III.3 i III.4; IV.3, IV.4, IV.6 i IV.7; V.2). Nad responsorium responsoriał podaje listę Możliwe zakończenia: każde z nich z nutami i nagraniem. Śpiewając, wybiera się dowolne zakończenie z listy. Historycznie responsoria śpiewano na osobnych, bogatszych melodiach; tony psalmowe są uproszczeniem, które pozwala zaśpiewać każde responsorium z tych samych formuł co psalmy.
Responsorium śpiewa się w obiegach tonu: każda linia to incipit, tenor i medianta, a podkreślony incipit na początku linii mówi, że obieg zaczyna się od nowa. Gwiazdka (*) stoi tylko raz w każdej części — po ostatnim obiegu responsum, wersusu i doksologii. Po niej przychodzi repetendum — druga połowa responsum, powtarzana po wersusie — które jest zawsze terminacją: tenor i kadencja końcowa, bez incipitu, tak że samo brzmienie mówi, że to odpowiedź. Doksologia, „Chwała niech będzie Ojcu i Synowi, i Duchowi Świętemu”, to jeden obieg i terminacja. Flexy w responsoriach nie ma: długie zdanie dzieli się na kilka obiegów, każdy z sylabą na tenorze po incipicie.
Nunc dimittis w Komplecie, jeżeli się śpiewa, można też śpiewać na recto tono. Kompleta drukowana podaje go na pierwszym zakończeniu z listy Salva nos.